Minh rời nhà vào giữa buổi chiều, mang theo quyển sách đang đọc dở và cuốn sổ mỏng. Cậu khóa cửa, kéo thử tay nắm một lần rồi bỏ chìa khóa vào túi. Nắng ngoài đường vẫn còn gắt; từ nhà tới hiệu sách chỉ mất vài phút theo con đường cậu vẫn đi.
Tiếng chuông trên cửa vừa rung lên, chú Tuấn đã ngẩng khỏi mấy thùng carton chất sát quầy.
“Tới đúng lúc đấy.”
Minh nhìn ba thùng sách dưới chân ông.
“Có việc ạ?”
“Khiêng vào trong hộ chú. Để đây lát khách vào không có đường đi.”
Cậu đặt quyển sách cùng cuốn sổ xuống góc bàn.
“Lần nào cũng tới đúng lúc vậy.”
“Thế lần sau lựa giờ mà tới.”
Minh không đáp, cúi xuống ôm thùng gần nhất. Đáy carton đã hơi mềm nên cậu phải giữ sát hai cạnh vào người khi mang vào trong. Đến lúc quay ra lấy thùng thứ hai, chú Tuấn đã ngồi xổm bên thùng đầu tiên, rạch lớp băng dính và bắt đầu lấy sách ra.
Thùng cuối cùng vừa được đặt xuống, ông tiện tay đưa sang một chồng còn nguyên nilon. Minh nhận lấy, ngồi xuống phụ bóc. Chú Tuấn xem đầu sách rồi chỉ chỗ; cậu đưa sang, thỉnh thoảng lại kéo một hàng cũ ra để ông chen thêm sách mới vào.
“Đợt này nhiều vậy ạ?”
“Ừ. Đặt hơi quá tay.” Chú Tuấn thử nhét thêm một cuốn vào kệ, thấy không vừa thì rút ra. “Chỗ có tự rộng thêm đâu.”
“Còn hai chồng.”
“Thấy rồi.”
Phần kệ ngang tầm mắt nhanh chóng kín lại. Chú Tuấn chuyển bớt vài cuốn cũ xuống dưới để nhường chỗ cho lô mới; tới tầng cuối cùng, cả hàng cũng gần như đã ép sát nhau.
Trong lúc nhận sách từ tay ông, Minh bắt gặp một bìa quen. Cậu từng đọc qua cuốn đó ở đây, chỉ vài chương trong một buổi chiều. Không đủ hay để tìm đọc lại, nhưng cũng chẳng tệ hơn nhiều cuốn khác trên cùng dãy. Qua khá nhiều lần ghé tiệm, Minh vẫn thấy nó gần như nằm nguyên ở đó.
“Cuốn này lâu rồi chú?”
Chú Tuấn liếc qua.
“Gần năm chắc có.”
“Ít người mua ạ?”
“Ít người cầm lên xem thì đúng hơn.”
Ông đặt cuốn sách xuống tầng dưới, ép nó vào giữa hai gáy khác rồi quay sang chồng sách mới. Minh nhìn theo một chút trước khi tiếp tục bóc lớp nilon trên tay.
Khi mấy thùng carton đã rỗng, chú Tuấn gom bao bì lại, còn Minh xếp vỏ thùng vào góc rồi trở về chiếc bàn gần quầy. Quyển sách mang từ nhà được mở tới trang đã đánh dấu, cuốn sổ đặt ngay bên cạnh.
Một lúc sau có khách vào. Người đó dừng ở dãy sát tường, nhìn qua những tầng ngang tầm mắt, rút một cuốn ra lật vài trang rồi đặt lại. Minh ngẩng lên theo tiếng chuông lúc đầu, sau đó tiếp tục đọc.
Người khách kế tiếp đứng ở đó lâu hơn. Hai cuốn ở tầng giữa lần lượt được lấy ra, xem mặt sau rồi trả về chỗ cũ. Trước khi chuyển sang dãy bên cạnh, người đó chỉ cúi xuống thêm một tầng; hàng sách sát sàn vẫn không được chạm tới.
Minh nhìn theo, rồi nhìn xuống cuốn sách cũ ban nãy.
Cậu đọc tiếp được vài dòng rồi dừng. Ở mép trang, bên dưới ghi chú về cuốn sách đang đọc, Minh thêm một dòng ngắn:
Vị trí → chú ý?
Cây bút được đặt lại cạnh sổ. Cậu không động tới kệ, chỉ tiếp tục đọc.
Khá lâu sau mới có thêm người vào. Người khách này lướt qua dãy bên cạnh một lúc rồi quay lại dãy sát tường, rút một cuốn khá dày ở tầng ngang ngực mang sang quầy.Sau khi xem lại vài trang, người đó quyết định mua.
Minh đợi tới khi khách rời tiệm mới nhìn sang khoảng trống vừa để lại trên kệ, rồi nhìn xuống cuốn sách cũ.
Cậu đứng dậy.
Cuốn sách được rút khỏi tầng cuối và đặt vào chỗ vừa trống. Vì cuốn vừa bán dày hơn, khoảng hở còn lại khiến mấy cuốn bên cạnh hơi nghiêng. Minh xích cuốn phía trái sang một chút cho cả hàng bớt đổ, phần trống còn dư dồn về một bên, sau đó chỉnh gáy cuốn vừa chuyển ngang với mép kệ.
Chú Tuấn ngẩng lên khỏi hóa đơn.
“Lại làm gì đấy?”
“Đổi chỗ thôi ạ.”
“Đổi làm gì?”
“Xem thử.”
Ông nhìn sang cái kệ rồi cúi xuống tiếp.
“Đừng làm trò là được.”
Minh trở về bàn. Một quãng sau không có ai tới gần dãy sách ấy; cậu đọc thêm được vài trang, thỉnh thoảng mới ngẩng lên khi chuông cửa vang. Có người đi ngang nhưng không dừng, rồi tiệm lại yên.
Đến lượt khách tiếp theo, bàn tay đang lướt dọc những gáy sách ở tầng giữa chậm lại đúng chỗ Minh vừa đổi. Người đó rút cuốn sách cũ ra, nhìn mặt sau rồi mở vài trang.
Minh nghiêng cuốn sổ về phía mình. Đầu bút còn chưa chạm giấy, mắt đã dừng ở khoảng trống vừa hiện ra trên kệ.
Hai cuốn nằm hai bên thấp hơn cuốn sách cũ một chút. Khoảng trống để lại cũng rộng hơn bề dày của nó; phần hở còn dư nằm về một phía, đúng chỗ Minh đã không thể lấp hết khi xếp lại hàng. Ở tầng dưới, cuốn sách từng bị kẹp sát giữa những gáy gần như không còn khoảng cách.
Rút sách khỏi tầng dưới, đặt vào chỗ trống, xích cuốn bên cạnh sang, chỉnh lại cả hàng. Từng động tác hiện lại khi ánh mắt Minh hạ xuống dòng Vị trí → chú ý?, đầu bút vẫn dừng trên khoảng trắng phía dưới.
“Không tính.”
Chú Tuấn ngẩng lên.
“Gì?”
“Không có gì ạ.”
Người khách lúc nãy vẫn còn cầm cuốn sách cũ trên tay. Minh nhìn thêm một lúc rồi khép cuốn sổ lại, không ghi gì vào phần kết quả. Chú Tuấn tiếp tục kiểm hóa đơn sau quầy; trong tiệm chỉ còn tiếng giấy lật và tiếng xe vọng qua lớp kính phía trước.
Chuông cửa lại rung.
Một người khách mới bước vào, trên vai đeo chiếc túi vải có móc khóa kim loại treo ở khóa kéo. Khi người đó dừng lại để tránh một chồng sách gần cửa, móc khóa vẫn tiếp tục lắc qua lắc lại vài nhịp, biên độ nhỏ dần.
Ánh mắt Minh dừng ở đó.
Bốn năm trước, trên mép bàn cạnh cửa sổ cũng có một sợi dây đang đung đưa.
Minh khi ấy mười hai tuổi, ngồi dưới sàn với lưng tựa vào cạnh giường. Một đầu dây được buộc vào thanh ngang của chiếc giá nhỏ đặt trên bàn; đầu còn lại treo một con ốc thép. Bên cạnh là đồng hồ bấm giờ, thước kẻ và mấy vật kim loại cậu nhặt được trong hộp dụng cụ của Ngoại.
Minh kéo con ốc lệch khỏi vị trí cân bằng một khoảng nhỏ rồi thả tay.
Nó đi qua giữa, lên phía đối diện, quay trở lại. Cậu bấm đồng hồ khi nó qua điểm thấp nhất, đếm thầm từng vòng cho đến lần thứ hai mươi mới dừng.
Một con số được ghi xuống giấy.
Minh làm lại.
Lần thứ hai lệch một chút. Lần thứ ba gần với lần đầu hơn. Cậu cộng ba giá trị, chia ra rồi viết kết quả ở bên cạnh. Dưới đó đã có một hàng số khác với cùng cách ghi.
Cậu tháo con ốc khỏi đầu dây, thay bằng một miếng kim loại lớn hơn đã được đục sẵn lỗ ở một đầu. Nó nặng hơn rõ rệt; khi buông tay, sợi dây căng xuống nhanh hơn một chút trước khi bắt đầu dao động.
Minh đặt vật ở gần cùng góc ban đầu, thả ra rồi bấm đồng hồ.
Hai mươi dao động.
Cậu ghi số.
Làm lại.
Đến lần thứ ba, khoảng chênh giữa hai hàng đã đủ để nhìn thấy mà không cần tính lâu. Minh cúi sát tờ giấy, rà lại từng con số rồi viết thêm một phép chia ở mép dưới. Kết quả vẫn không mất đi.
Cậu nhìn con lắc.
“Nếu chỉ thay khối lượng, chu kỳ đáng lẽ không đổi như vậy.”
Minh kéo sợi dây về gần mình, dùng thước đo từ điểm treo xuống. Con số đúng với lúc đầu. Cậu đặt thước xuống, nhìn hai vật nằm cạnh nhau rồi lắp lại con ốc nhỏ.
Điểm buộc của sợi dây nằm sát đầu con ốc. Tâm của nó chỉ thấp hơn một đoạn ngắn.
Miếng kim loại lớn hơn thì khác. Lỗ treo nằm gần mép trên, phần lớn khối lượng kéo dài xuống phía dưới.
Minh giữ hai vật cạnh nhau, mép lỗ ngang nhau.
Phần dưới của vật thứ hai thấp hơn hẳn.
Cậu im lặng vài giây, rồi đặt cả hai xuống bàn. Chiều dài của sợi dây không đổi, nhưng khoảng cách từ điểm treo tới nơi khối lượng thực sự tập trung đã đổi cùng với vật.
Minh nhìn hàng số thêm một lần.
Cây bút trong tay gõ nhẹ xuống mép giấy.
“Không tính.”
Từ ngoài phòng, tiếng Ngoại vọng vào.
“Minh, ăn cơm.”
Cậu vẫn nhìn con lắc.
“Chút nữa ạ.”
“Để lâu nguội hết bây giờ.”
Minh nhìn lại hai hàng số trên giấy, rồi tháo vật nặng khỏi sợi dây.
“Con cất cái này đã.”
“Ừ. Xong thì ra.”
Tiếng dép của Ngoại xa dần ngoài hành lang.
Minh kéo tờ giấy lại gần. Dòng số vừa đo được được khoanh bằng một nét mảnh, bên cạnh cậu ghi thêm hai chữ:
Đổi chiều dài.
Cậu không gạch bỏ phần phía trên. Thước được cất vào hộp, hai vật kim loại đặt cạnh nhau trên bàn, đồng hồ bấm giờ chặn lên mép tờ giấy để khỏi bị gió từ cửa sổ thổi lệch. Sợi dây vẫn treo trên giá, không còn vật nặng nên chỉ khẽ lay khi Minh đẩy ghế đứng lên.
Ngoại đi ngang qua cửa lần nữa, lần này trên tay cầm chiếc khăn bếp.
“Xong chưa?”
“Rồi ạ.”
“Rửa tay rồi ra ăn.”
“Vâng.”
Minh đi theo sau.
TV trong phòng khách đang bật nhỏ. Một bản tin giao thông chạy xen giữa chương trình buổi chiều; giọng người dẫn đều đều đọc những thay đổi cho ngày hôm sau. Một đoạn đường đang sửa sẽ giới hạn xe tải vào giờ cao điểm, tuyến xe buýt ở khu trung tâm tạm đổi điểm dừng, còn một số tuyến quanh khu vực tổ chức Hội nghị Khoa học Laccovia sẽ được điều chỉnh phân luồng từ sáng mai để giảm ùn tắc.
Ngoại đặt bát xuống bàn.
“Lấy Ngoại đôi đũa.”
Minh mở ngăn kéo, lấy hai đôi rồi đặt một đôi sang phía bà. Đến lúc kéo ghế ra, Ngoại nhìn xuống tay cậu.
“Rửa tay chưa?”
Minh cũng nhìn xuống.
“Chưa.”
“Đi rửa đi.”
Cậu đứng lên quay lại bồn rửa. Khi trở về, bản tin phía sau đã chuyển sang mục khác. Ngoại kéo bát canh vào giữa bàn rồi đẩy đĩa thức ăn về phía Minh một chút.
“Lúc nãy làm được chưa?”
Minh cầm đũa.
“Vẫn chưa ạ”
Ngoại gật đầu, không hỏi thêm.
“Ăn đi.”
Minh nhìn bà một thoáng rồi cúi xuống bát cơm.
“Vâng ạ.”
TV phía sau vẫn tiếp tục chạy.
Chiếc móc khóa ngoài cửa đã thôi đung đưa.
Minh chớp mắt một lần, ánh nhìn trở lại dãy kệ trước mặt. Chú Tuấn vẫn ngồi sau quầy, còn cuốn sách cũ đã được đặt lại gần chỗ Minh chuyển lên ban nãy. Dòng Vị trí → chú ý? vẫn nằm ở mép trang sổ, phía dưới chưa có gì thêm.
Cậu nhìn hai vị trí một lúc rồi đứng dậy. Ở tầng dưới, cuốn sách từng bị ép giữa một hàng gần như kín; trên tầng ngang tầm mắt, khoảng trống rộng hơn, chiều cao những cuốn bên cạnh cũng khác. Chỉ bê nguyên nó qua lại thì lỗi của lần trước vẫn còn nguyên.
Minh rút cuốn sách ra, lấy thêm hai cuốn nằm sát hai bên rồi mang cả ba về bàn. Cuốn cũ được đặt ở giữa, thứ tự ba cuốn được giữ nguyên. Cậu chỉnh các gáy ngang nhau, sau đó xé một mẩu giấy nhỏ kẹp ở mép tầng dưới để đánh dấu đúng vị trí ban đầu.
Chú Tuấn nhìn sang.
“Chưa xong nữa à?”
“Chưa ạ.”
Ông không hỏi thêm.
Minh đặt cụm ba cuốn trở lại tầng thấp. Phần sách còn lại được gạt sát vào nhau cho khỏi nghiêng; ba cuốn thử nghiệm nằm đúng chỗ mẩu giấy đánh dấu, không cuốn nào nhô ra khỏi hàng.
Trong sổ, ngay dưới câu hỏi ban nãy, cậu ghi:
A: dưới
B: ngang mắt
qua / dừng / cầm
Bên dưới là một dòng ngắn:
A → B → A → B
Minh nhìn đồng hồ, ghi giờ bắt đầu rồi thêm một mốc kết thúc cách đó một khoảng cố định. Xong, cậu trở lại quyển sách.
Lượt đầu trôi chậm. Có những quãng khá lâu chuông cửa không vang lần nào; Minh đọc hết vài trang rồi mới có người đi sâu tới dãy sát tường. Chỉ những người thật sự đi qua đoạn kệ đó mới được tính. Hết khoảng thời gian đã định, dưới chữ A xuất hiện ba con số:
5 / 0 / 0
Minh chuyển cả cụm ba cuốn lên B. Mẩu giấy ở tầng dưới vẫn giữ nguyên vị trí, phần sách còn lại được dồn sát vào nhau cho khỏi đổ. Trên tầng ngang tầm mắt, ba cuốn được đặt theo đúng thứ tự cũ, gáy thẳng hàng, mép trước ngang nhau. Cậu kiểm lại một lần rồi ghi giờ cho lượt tiếp theo.
Khách vào đều hơn một chút. Một người đi ngang rồi chậm lại trước cụm sách, mắt dừng vài giây nhưng không chạm vào. Gần cuối lượt, một người khác rút cuốn ở giữa ra, xem mặt sau rồi lật vài trang trước khi đặt lại.
Minh chỉ bước tới chỉnh cụm sách sau khi người đó rời khỏi dãy.
Kết thúc cùng một khoảng thời gian như trước, dòng B là:
6 / 2 / 1
Cậu không dừng lâu ở con số. Cụm ba cuốn được trả về A, đúng vị trí mẩu giấy đánh dấu. Minh tiếp tục đọc.
Thời gian trôi đủ lâu để chương sách trước mặt gần khép lại. Ngoài cửa kính, tiếng xe bắt đầu dày hơn khi giờ tan tầm tới; rồi lại thưa dần. Trong lượt A thứ hai, bốn người đi qua đúng đoạn kệ, không ai dừng và cũng không ai cầm cuốn ở giữa.
4 / 0 / 0
Minh chuyển cụm sách lên B lần nữa.
Chú Tuấn chỉ ngẩng lên khi nghe tiếng sách dịch trên kệ. Thấy cậu vẫn đang chỉnh ba gáy cho ngang nhau, ông lại cúi xuống hóa đơn.
Đến lượt cuối, ánh sáng ngoài cửa đã dịu hẳn. Một lúc sau, chú Tuấn bật thêm đèn phía trong. Mặt kính phía trước phản lại những dãy sách sáng hơn con đường bên ngoài, còn Minh vẫn ngồi ở chỗ cũ, quyển sách đã sang chương khác.
Một người dừng trước B nhưng chỉ nhìn. Người khác đứng lâu hơn, mắt lướt qua ba cuốn rồi rời đi. Đến một lượt sau, cuốn ở giữa được rút ra, mở vài trang rồi đặt trở lại.
Minh chỉnh nó về đúng vị trí sau khi khách đi khỏi.
Khi mốc giờ cuối cùng tới, cậu ghi thêm dòng cuối:
7 / 3 / 1
Cây bút được đặt xuống cạnh sổ.
Trên trang giấy, bốn lượt nằm nối nhau:
A — 5 / 0 / 0
B — 6 / 2 / 1
A — 4 / 0 / 0
B — 7 / 3 / 1
Minh nhìn bốn dòng một lúc.
Minh vẫn nhìn bốn dòng số trên trang.
Hai lượt A nằm cách nhau, hai lượt B cũng vậy. Số người đi qua mỗi lượt không bằng nhau, nhưng cứ khi cụm sách trở về tầng thấp, hai cột phía sau lại trở về số không; đưa lên ngang tầm mắt, cả hai lượt đều có người dừng và có người cầm cuốn ở giữa ra xem.
Cậu đưa bút xuống dưới bảng số, nhưng chưa viết.
Ngoài cửa kính đã tối hơn lúc lượt cuối bắt đầu. Chú Tuấn gom mấy tờ hóa đơn thành một chồng rồi đi ngang qua dãy sát tường. Ông dừng trước cụm ba cuốn, rút cuốn sách cũ ra nhìn một lúc.
“Cuốn này hôm nay được cầm lên mấy lần rồi nhỉ.”
“Ba lần.”
“Bình thường cả tháng chú còn chẳng nhớ thấy ai đụng.”
Ông đặt sách trở lại.
“Để trên này luôn chắc được.”
Minh nhìn cụm sách, rồi xuống tầng thấp nơi mẩu giấy nhỏ vẫn còn kẹp ở mép kệ.
“Chưa biết ạ.”
“Chưa biết gì?”
“Có phải do mỗi vị trí không.”
Chú Tuấn nhìn cậu một lúc, rồi chỉ gật đầu và quay lại quầy.
Minh cúi xuống sổ. Bên cạnh bốn lượt A–B–A–B, cậu ghi thêm một dòng:
Vị trí → xác suất được chú ý ↑ ?
Cây bút dừng lại sau dấu hỏi.
Một lát sau, chuông cửa vang lên. Người khách mới dừng trước bảng phân khu, đọc nhanh rồi rẽ sang trái. Trên đường đi, ánh mắt lướt qua hai dãy sách đầu tiên mà bước chân gần như không đổi. Chỉ đến khoảng kệ phía trong, nơi ánh đèn hắt xuống rõ hơn và một tấm nhãn nhỏ nằm ngay đầu dãy, người đó mới chậm lại. Ánh mắt quay trở lại một lần, rồi bàn tay đưa lên.
Minh nhìn theo.
Hai dãy sách phía trước không hề nằm ngoài tầm nhìn của người khách. Chúng đã được nhìn qua, nhưng không làm nhịp bước thay đổi, cũng không giữ ánh mắt lại lâu hơn một thoáng.
Cậu mở cuốn sổ lần nữa.
Bên dưới dòng vừa ghi, Minh viết thêm:
Thấy ≠ chú ý.
Đầu bút dừng ở chữ cuối cùng.